Kelimelerin Arkeolojisi

Bu yazımda, kelimelerin taşıdığı derin anlam katmanlarını birer birer açarak; deneyimlediğimizi sandığımız birtakım duygudurumların aslında neye tekabül ettiğine değinmeyi amaçlamaktayım. Bir duyguyu tanımadan yaşamakla, onu doğru tanımlayarak taşımak  arasında niteliksel bir fark olduğu hepimizce bilinir haldedir. Öyleyse bu yazı duyguları  çoğaltmayı değil, aksine onları adlarına ve anlamlarına iade etmeye çalışan bir deneme şeklindedir. 

Bu konuyu ele almadaki ana motivasyonum, Barış Bıçakçı’nın Mart 2012 yılında İletişim  Yayınları’ndan çıkan “Veciz Sözler” adlı kitabıdır. Kitap, Veciz Sözler adlı bir radyo programında  günlük dilde sürekli kullandığımız kelimelerin bazı insanlar için ne anlama geldiğini tartışmaktadır. Hikayemizin ana kahramanı Sulhi Saygılı, o hafta programda seçilen sözcük ne ise diğer dinleyenler gibi bu sözcüğün kendisine çağrıştırdıkları hakkında hissettiklerini paylaşmaktadır. Sözgelimi sözcüğümüz “arkadaşlık” mı? Erzurum’da okuyan bir üniversite  öğrencisi, “Çölde seraptır arkadaşlık” diyor, biraz utangaç. Rize’den bir posta görevlisi “Arkadaşlık olmasa derdin içinde kalır, dünyan zindan olur,” diyor. Sulhi çıkıp “arkadaşlığın  tabancasında daima tek bir kurşun vardır” diyor ve çok dokunuyor bu cümle bana. 

İnsan topluluklarının dili, yalnızca iletişim aracı değil; yaşanılan coğrafyanın, gündelik  pratiğin ve toplumun ortak psikolojisinin de bir kaydıdır. Türkiye topraklarında yüzyıllar boyunca yaşamış halklara bakıldığında, dilin neyi önemsediğiyle hayatın neyin etrafında kurulduğu arasındaki bağ açıkça görülür. Denize yakın yaşayan Rum topluluklarında her bir balığın  ayrı bir adla anılması tesadüf değildir; zira o topluluklarda hayat, rüzgârın şiddeti ile,  akıntının yönüyle ve suyun içindeki canlılarla birlikte düşünülmüştür. Aynı şekilde  engebeli coğrafyalarda yaşayan Hemşinlilerin ya da Laz’ların, dağlara, yamaçlara ve geçitlere  dair çok sayıda ayırt edici kelime üretmiş olması; mekânla kurulan yoğun ilişkinin dildeki izidir.  

Bu noktada Türkçeye baktığımızda ise, güçlü bir anlatı dili olmasına rağmen, duyguları  nitelendirme konusunda yaşanılan coğrafyanın ve tarihsel kırılmaların izini yeterince  taşıyamadığı görülür. Türkçede duyguları ifade eden kelimeler az değildir; ancak bu kelimeler çoğu  zaman geniş, muğlak ve üst üste binmiş anlamlar taşır. Bu da bireyin kendi iç dünyasında  yaşadığı hâli tam olarak adlandıramamasına neden olur. Kaygı korkuyla, sevgi alışkanlıkla,  huzur sessizlikle yer değiştirir. Sonuçta insan, yaşadığı şeyi değil; duygusunu tam olarak ifade edemese de dilin sınırları çerçevesinde kendisine en yakın gelen kelimeyi seçerek konuşur. Duyguları tanıyamamanın yarattığı ağırlık, psikolojide uzun süredir  tartışılan bir meseledir. 

Beck'in Bilişsel Davranışçı Terapi kuramına göre bireyin yaşadığı sıkıntı çoğu zaman olayların kendisinden değil, bu olaylara yüklediği anlamlardan kaynaklanır. Bu çerçevede, bireyin duygusal tepkileri de söz konusu bilişsel değerlendirmelerin bir sonucu olarak ortaya çıkar. Aksi hal, yanlış adlandırılan her duyguyu, bilişsel çarpıtmaların zeminini genişletmeye mecbur  bırakmaktadır.  

Öte yandan Carl Rogers, psikolojik sıkıntının kaynağını benlik ile yaşantı arasındaki ilişkide arar. Benlik algısı, yalnızca kim olduğumuzu değil; kim olmamız gerektiğini de içerir. Rogers’ın “ideal benlik” adını verdiği yapı tam da burada ortaya çıkar. İdeal benlik, kişinin  kendisiyle ilgili taşıdığı beklentiler bütünüdür. Bu beklentiler çoğu zaman bireyin kendi deneyimlerinden değil; dilin, kültürün ve ilişkilerin sunduğu sıfatlardan beslenir. 

“Mutlu”, “güçlü”, “dengeli”, “olgun”, “huzurlu” gibi nitelendirmeler masum tanımlar olmaktan çok, belirli bir süreklilik ve tutarlılık talep ederler. Kelimeler burada belirleyici bir rol oynar. Çünkü ideal benlik, kendini en çok dil aracılığıyla kurar. Kelimeler yalnızca duyguları adlandırmaz; aynı zamanda o duyguların nasıl, ne kadar ve ne süreyle yaşanması gerektiğini de ima eder.  

Tüm bu hususlara istinaden dilimizdeki birtakım kelimelerin kökenine inerek; bu kelimeler aracılığıyla ortaya çıkan insan ilişkilerini tanılandırmaya çalışacağız.  

Arkadaş ve Dost:  

"Arkadaş" kelimesi, Türkçe "arka" (sırt, geri, art) köküne, birliktelik ve ortaklık bildiren "+daş" ekinin getirilmesiyle türetilmiştir. Bu çerçevede kelimenin kökensel anlamı: “Arkanı kollayan,  arkanda duran kişi” halini almaktadır. 

“Dost” kelimesi ise, Avestaca "zaoša" (zevk, haz, sevgi) kökünden gelir. Sanskritçe "juş-" (tat  almak, hoşlanmak) fiiliyle akrabadır. Günümüz anlamı ile Farsçada, “Gönül bağı kurulan”,  “Yakın, yoldaş” anlamlarını ifade eder.  

Bu bağlamda, “arkadaş” ve “dost” kavramlarının niteliği gözler önüne serilmektedir.  Hayatımızda olan insanların arkadaşımız mı yoksa dostumuz mu olduğunu, evvelinde hiç  arkadaşımız ya da dostumuz olmuş mu sorularını sorduğumuzda yukarıdaki tanılandırmalar,  cevabı bulmamızda bizlere yol göstermektedir. Buna göre, arkadaş mekânsal ve durumsal  bir birlikteliği, dost ise varoluşsal ortaklığı ve kader birlikteliğini temsil eder. Öyleyse  arkadaşın daha dünyevi olduğu da yadsınamaz bir durumdur. 

Aşk:  

Arapça "ʿaşḳ" kökünden gelen kelime, "ʿaşaḳa" (sarmaşık) sözcüğüyle kökteştir. Sarmaşık,  sarıldığı ağacı sıkıca kuşatan, onun besinini ve suyunu emen, zamanla ağacı kurutan ama  aynı zamanda ona tutunarak ışığa yükselen bir bitkidir. Tasavvufta bu "kurutma" özelliği,  nefsin öldürülmesi ve ilahi olana yükseliş olarak yüceltilse de, beşerî ilişkilerde patolojik bir  tablo çizdiği hepimizin malumudur.  

Aşkın etimolojisindeki bu ‘sarmaşık’ metaforu, modern psikopatolojide tanımlanan bağımlı ilişki örüntüleriyle belirli açılardan benzerlik göstermektedir. Âşık olan kişi (sarmaşık), maşukuna (ağaç) tutunmadan yaşayamayacağına inanır. Bu, özerkliğin kaybı ve benliğin "öteki" içinde erimesidir. 

Sevda:  

Arapça "sawdā" (sਟyah, kara) kelimesinden gelir. "Esved" (sਟyah) kelimesiyle aynı  köktendir. Antik Yunan tıbbında ve İslam tıbbında Dört Humoral Patoloji teorisi mevcuttur. Buna  göre insan bedeninde kan, balgam, sarı safra ve kara safra (sevda) bulunur. Kara safranın  artması; depresyona, saplantılı düşüncelere, halüsinasyonlara ve içe kapanmaya yol  açar. "Sevda", tıbbi bir terim olarak "Melankoli"nin (Yunanca melas: kara, kholé: safra) tam  karşılığıdır.  

Kişi duygusunu "sevda" olarak etiketlediğinde, bilinçdışı olarak acı çekmeyi, karamsarlığı ve  melankoliyi bu duygunun "doğal ve olması gereken" bir parçası olarak kabul eder. Mutlu bir  sevda, etimolojik olarak imkansızdır; zira sevda doğası gereği karadır.

Sevgi: 

Türkçe "sev-" fiilinin kökeni hakkında çeşitli görüşler olmakla birlikte, bazı etimologlar ve  kaynaklar*(Nişanyan Sözlük, Ak Sözlük) bu kelimenin Sanskritçe "sev-" (hizmet etmek, özen  göstermek, tapınmak) köküyle bağlantılı olabileceğini öne sürer. Buradan türeyen hali,  istemenin ve yönelmenin eyleme dönüşmüş biçimi olarak tanılandırılabilir. Öte yandan Erich  Fromm’un "Sevme Sanatı"nda belirttiği gibi, sevgi bir eylemdir,bir duyguya kapılıp gitmeyi ifade etmez. "Aşk" ve "Sevda" pasif durumlardır; başa gelir. Oysa "Sevgi", etimolojik köküne sadık  kalındığında aktif bir eylemselliği beraberinde getirmektedir. 

Sabır:  

Arapça "ṣabr" kelimesi, "bağlamak, hapsetmek, alıkoymak" anlamlarına gelir. Ancak aynı  zamanda "sarı sabır" denilen, tadı çok acı olan bir tür aloe vera bitkisinin de adıdır. Sabretmek, metaforik olarak bu acı bitkiyi yüzünü ekşitmeden yemek, acıya direnç gösterme halidir. Öte yandan tutmak, bağlamak gibi anlamları ihtiva etmesi, aslında öylece beklemek manasına sahip olmadığını göstermektedir. Sabır bir nevi dağılmamayı da beraberinde getirmektedir. 

Hasret:  

Arapça "ḥasra" (pişmanlık, üzüntü, açığa çıkma, soyunma, tükenme) kökenlidir. Bir şeyin  yokluğundan ötürü duyulan yakıcı acı, elindekini kaybetmenin verdiği boğuk histir. "Hasar" ve  "hüsran" kelimeleriyle aynı kökten gelir.  

Aslında hasret, bu anlam ile geri getirilemeyecek olana duyulan yas sürecini anlatmaktadır.  

Özlem:  

Türkçe "Öz" (kendi, benlik, iç, ruh) kökünden, "+le-" yapım ekiyle türetilmiştir. "Özlemek",  kelime anlamıyla "kendine dönmek", "kendi özünü aramak" veya "bir şeyi kendine ait (öz)  kılmak” istemektir.  

Kelimenin bu köküne baktığımızda insanın sevdiğini özlediğinde, aslında "öz"ünün bir  parçasını, aynadaki yansımanı aradığını görmekteyiz. Özlemek geleceğe dönük bir umudu  da ihtiva etmektedir ki kavuşulduğunda öz tamamlanmış olsun.  

Sonuç olarak, zikredilen bu örnek kelimeler neticesinde bir duygunun ağırlığını belirleyen şeyin  çoğu zaman onun şiddeti değil, ona yüklediğimiz anlamın genişliği olduğunu belirtmiş  olduk. Dilin duygulara yalnızca bir ad vermediğini; aynı zamanda o duyguların nasıl  yaşanması gerektiğine dair bir çerçeve de kurduğunu gözlemlemiş olduk. 

Bazen hissettiğimiz bir kayıp, yalnızca bir kişinin yokluğunu değil; o kişiyle birlikte zihnimizde  yer eden birtakım sıfatların da sessizce geri çekilmesini beraberinde getirmektedir. Bir süre  sonra anlaşılan şey, kaybedilenin yalnızca bir isim olmadığıdır. O isimle birlikte  kullanılan nitelendirmeler, çağrışımlar ve alışılmış hitaplar da yavaş yavaş anlamlarını kaybetmektedir. Geriye yalnızca kelimenin boşluğunu anlamlandırmaya çalışan bir zihin  kalmaktadır. Belki de böyle anlarda asıl ağır gelen şey yokluğun kendisi değil, kelimenin  taşıdığı anlamın büyüklüğüdür.

KAYNAKÇA:  

Aksoy, B. (2022). Kelimelerin dünyasında gezintiler: Etimoloji ışığında. İletişim Yayınları. Bıçakçı, B. (2022). Veciz sözler (11. bs.). İletişim Yayınları. 

Eriş, M. Ü. (2023). Babil kulesi kitabı: Kelime ve kavramların dilden dile yolculukları. Kafka  Kitap. 

Katırcı, M. E. (2020). Kelime köken: Kelimeler, hikayeler, efsaneler. Bilge Kültür Sanat.  Şirin, H. (2019). Sözcük hikâyeleri: Sözlerde saklı kültür. Bilge Kültür Sanat. https://www.doktorumonline.net/bilissel-carpitmalar 

https://www.etimolojiturkce.com/ 

https://www.nisanyansozluk.com/ 

https://aksozluk.org/