İyi Çocuk Olmanın Bedeli: Kendi İsteklerinden Vazgeçmek

Winnicott'ın gerçek ve sahte kendilik ayrımı üzerine

Bazı çocuklar için "kolay çocuk" olmak bir sıfat değil, bir uğraştır. Ağlamazlar ya da çabuk susarlar. Odadaki gerginliği, birisi bir şey söylemeden önce sezerler. Neyin istenmediğini öğrenmek için kimsenin onlara açıkça bir şey söylemesi gerekmez. Çevresindekiler bu çocuğu över: uyumlu, olgun, hiç sorun çıkarmıyor. Winnicott'ın klinik bakışı tam burada durur ve başka bir soru sorar: Bu uyum neyin karşılığında?

Kendiliğin ilk koşulu

Winnicott'a göre bebek, kendisini dünyadan ayrı bir varlık olarak bilmeden başlar hayata. İhtiyacını hissettiği anda annenin ona yanıt vermesi, bebekte dünyayı kendisinin yarattığı yönünde kısa bir yanılsama doğurur. Bu tümgüçlülük yanılsaması bir bozukluk değil, gelişimin kurucu zeminidir. "Yeterince iyi anne" başlangıçta bebeğin ihtiyaçlarına neredeyse eksiksiz uyum gösterir, sonra bebeğin tahammülü arttıkça bu uyumu kademe kademe azaltır. Hayal kırıklığı küçük dozlarda gelir ve gerçeklik duygusu tam da böyle oluşur. Oyun ve Gerçeklik'in giriş bölümü bu süreci, annenin çocuğun gelişimine paralel olarak ihtiyaçlarına yavaş yavaş duyarsızlaşması olarak özetler. Bu duyarsızlaşma, aynı zamanda ayrımlaşmanın ve bireyleşmenin de yoludur.

Sorun, bu sürecin erken ve sert biçimde bozulduğu yerde başlar. Çocuğun kendiliğinden ihtiyaçları ve talepleri eşduyumlu olmayan yanıtlarla karşılaşırsa, çocuk bu ihtiyaçlardan vazgeçer ve kendini giderek annenin ve başkalarının taleplerine göre kurmaya yönelir. İstemeyi bırakmaz belki ama göstermeyi bırakır. Winnicott'ın "sahte kendilik" dediği şey bu yatırımın ürünüdür.

Sahte kendilik bir maske değildir

Sahte kendilik sözü kulağa bir riyakârlık gibi gelir. Winnicott'ın tarif ettiği ise bir savunma örgütlenmesidir ve çocuk onu seçmez. Gerçek kendilik, kendiliğinden ihtiyaçların ve dışa vurumların kaynağıdır. Sahte kendilik ise çevrenin sağlamadığı elverişli ortamı sürekli olarak kendisi üretmeye çalışan bir etkinliktir. Bunun için çocuk hem kendini hem çevresini durmadan tarar, zihinsel faaliyet artar, uyum yüzeysel kalır. Gerçek kendilik ortadan kalkmaz. Gelişmemiş bir çekirdek olarak sahte kendiliğin içinde sarılıp korunur.

Kitaptaki klinik anlatılardan biri bunu çarpıcı biçimde gösterir. Büyük kardeşlerinin arasındaki en küçük çocuk olan bir kız, onlara uyum göstermenin bir yolunu bulmuştur ve çok zekidir. Ama ancak diğerlerine tabi olarak uyum gösterebildiği için gruba hiçbir zaman gerçekten ait olamaz. Oyunlar onu tatmin etmez, çünkü kendisine verilen rolü oynamak için kendini zorlamaktadır. Diğerleri de onda bir şeyin eksik olduğunu, oyuna aktif olarak katılmadığını sezerler. Uyum burada yakınlığı sağlamaz. Çoğu zaman yakınlığın yerine geçer.

Başka bir hastanın cümlesi ise yetişkinlikteki karşılığını verir: gözlerini, kulaklarını, ellerini birer araç olarak kullanıyor, ama "hiçbir zaman yüzde yüz VAR" olamıyor. Winnicott bu hastayı değerlendirirken ince bir ayrım yapar. Hastanın iyileşmediği önermesi doğrudur, çünkü iyileşmemek iyi olmamak demektir. Daha iyi göründüğü önermesi ise yanlıştır, çünkü hasta ailenin ahlaki kurallarına uyum anlamında iyi olmaya çalışarak yanlış bir hayat yaşamıştır. "İyi" olmak ile iyi olmak aynı şey değildir.

Boyun eğmenin getirdiği boşluk

Winnicott yaratıcı yaşamı boyun eğme ile karşı karşıya koyar. Boyun eğmeye dayalı ilişkide dünya ve ayrıntıları yalnızca uyulması gereken ya da uyum talep eden bir şey olarak tanınır. Bu ilişki, kişiye bir boşunalık duygusu da getirir: hiçbir şeyin önemli olmadığı, hayatın yaşamaya değmediği hissi. Winnicott en aşırı boyun eğme hâlinde bile, sahte bir kişiliğin gerisinde yaratıcı ve o kişiye özgü, gizli bir yaşamın sürmesi olasılığından söz eder. Bu yaşamın tatmin etmemesinin ölçüsü gizli olmasıdır: kişiyi canlı deneyimlerle zenginleştirmez.

Bu, "iyi çocuk"un yetişkin hâlini anlamak için önemli bir ipucu verir. Dışarıdan bakıldığında işleyen, görevini yapan, ilişkisini sürdüren biri vardır. İçeride ise yaşanmışlık hissi eksiktir. Kimse ona yük olmamıştır, ama kendisi de hiçbir yerde tam olarak bulunmamıştır.

Yetişkinlikte "hayır" demenin güçlüğü

Bu noktadan sonrası Winnicott'ın değil, onun çerçevesinden yapılan bir okumadır. Sınır koyma güçlüğü genellikle bir iletişim becerisi sorunu gibi ele alınır: cümleyi nasıl kurmalı, hangi tonda söylemeli. Oysa sınır, "buna razı değilim" demenin dışa vurumudur ve bunun için önce razı olmayan bir "ben"in tanınabilir olması gerekir. Çocukluğunda kendiliğinden isteğini göstermeyi bırakmış biri için "hayır" yalnızca zor değildir, kimin adına söyleneceği de belirsizdir.

Bu kişiler çoğu zaman karşıdakinin beklentisini çok hızlı okurlar, kendi isteklerini ise ancak sonradan fark ederler: bedeli ödendikten sonra, yorgunluk, öfke ya da birikmiş bir kırgınlık biçiminde. Çocuklukta hayat kurtaran tarama etkinliği, yetişkin ilişkilerinde de çalışmaya devam eder. Bu yüzden sınır koyamamak çoğu zaman bir irade zayıflığından çok, uzun süredir üretilen bir uyumun sürmesidir.

Kitabın ergenlik üzerine bölümü de buraya bağlanır. Winnicott, ergenlere henüz kendilerine ait olmayan sorumluluklar yükleyerek onlara sahte bir olgunluk kazandırmamayı önerir. Erken yetişkinleşen çocuk, çoğu zaman bir yetişkinin ihtiyacına yanıt vermiş çocuktur.

Kapanmayan bir soru

Sahte kendilik bir hata değildir. Bir zamanlar, çevre güvenilir olmadığında işe yarayan bir çözümdü. Winnicott'ın klinik gözleminde olağanüstü olan, çözümün ne kadar başarılı olduğudur: o kadar iyi çalışır ki çevre onu hastalık olarak değil, erdem olarak okur. Geriye şu soru kalır: Bu kişinin kendi isteği, hangi noktada bir tehlike olmaya başlamıştı?

Kaynak: Winnicott, D. W. (2012). Oyun ve Gerçeklik. Metis Yayınları. Sahte kendilik kavramı için kitapta atıf yapılan temel metin: Winnicott, D. W. (1960). "Ego Distortion in Terms of the True and False Self".