Erikson'a Göre Yaşlılığın Görevi: Geçmişle Barışmak

Erik Erikson'un psikososyal gelişim kuramında yaşam, sekiz aşamalı bir çatışmalar dizisi olarak ilerler; her aşama, bireyin belirli bir gelişimsel görevle yüzleşmesini gerektirir. Kuramın son basamağı olan "ego bütünlüğüne karşı umutsuzluk" (ego integrity versus despair), yaşlanan bireyin yaşam deneyiminin değerini kabul etmeye çalıştığı evredir. Genellikle 65 yaş civarında başlayan bu dönemde birey, artık "Ne yapmalıyım?" ya da "Ben kimim?" sorularıyla değil, çok daha sessiz ama bir o kadar da baskılayıcı bir soruyla karşı karşıyadır: Bütün bunların bir anlamı var mıydı?

Bu aşamanın merkezinde bir tür yaşam muhasebesi yer alır. Birey geriye dönüp bakar; kazanımlarını, kayıplarını, aldığı kararları ve almadığı yolları değerlendirir. Bu değerlendirme sürecinden bütünlük duygusuyla çıkabilen kişi, yaşamını —kusurlarıyla, pişmanlıklarıyla birlikte— anlamlı bir bütün olarak kabul edebilir. Bu, kusursuz ya da acısız bir yaşam sürmüş olmak anlamına gelmez; tam tersine, dürüst bir yüzleşmenin ve uzlaşmanın sonucudur.

Sürecin diğer ucunda ise umutsuzluk durur: zamanın tükendiği, hataların geri alınamayacağı, fırsatların kaçırıldığı düşüncesiyle beliren bir acılık hali. Erikson'a göre bu iki uç arasındaki denge, yalnızca bireysel iradeyle değil, önceki gelişim evrelerinin nasıl seyrettiğiyle de yakından ilişkilidir; özellikle bir önceki aşama olan üretkenliğe karşı durgunluğun (generativity vs. stagnation) nasıl çözümlendiği, bu son aşamadaki bütünlük duygusunu güçlü biçimde öngörür.

Robert Butler'ın 1963'te tanımladığı "yaşam gözden geçirmesi" (life review) kavramı, bu psikolojik süreci klinik bir çerçeveye oturtur: Yaşlı birey, geçmişini bilinçli ve sistematik biçimde yeniden değerlendirerek, çözümlenmemiş çatışmaları bugünün bakış açısıyla yeniden ele alma imkânı bulur. Bu, geçmişi silmek ya da güzelleştirmek değildir — onunla barışmaktır.

Erikson'un kendisi, yaşlılığı gelişimin sonu değil, doruk noktası olarak görür. Yaşamın bu son evresi, deneyimin bilgeliğe dönüştüğü, biriken hayatın bir anlam ve miras biçiminde aktarılabildiği bir alandır.

Kaynakça:

Butler, R. N. (1963). The life review: An interpretation of reminiscence in the aged. Psychiatry, 26(1), 65–76.

Erikson, E. H. (1963). Childhood and Society (2. baskı). Norton.

Erikson, E. H. (1982). The Life Cycle Completed. Norton.